Badam və digər meyvə ağaclarında "Yalançı yastıca" təhlükəsi və payız mübarizəsi

Bağbanların və kənd təsərrüfatı sahiblərinin qarşılaşdığı ən təhlükəli zərərvericilərdən biri bitki şirəsi ilə qidalanaraq ağacları ciddi şəkildə zəiflədən yalançı yastıcalardır (Coccidae fəsiləsi). Xüsusilə məhsul yığımından dərhal sonra, payız mövsümünün astanasında bu zərərvericiyə qarşı aparılan mübarizə növbəti ilin məhsuldarlığına və ağacların qışa davamlılığına birbaşa təsir göstərir.

Zərərvericinin Bioloji Xüsusiyyətləri və Geniş Yayılma Arealı

Yalançı yastıcalar olduqca polifaq, yəni müxtəlif bitki növləri ilə qidalanma qabiliyyətinə malik həşəratlardır. Onlar badam ağacları ilə yanaşı, bağ təsərrüfatlarında ciddi iqtisadi zərərə səbəb ola biləcək digər meyvə ağaclarını da aktiv şəkildə yoluxdururlar: şaftalı, ərik, gilas, albalı və gavalı, alma və armud, nar, əncir, qoz və s.

Bu zərərvericilərin xarici qoruyucu təbəqəsi (çanağı) öz kürək dərilərinin bərkiməsi nəticəsində formalaşır və əsl qalxancalılardan fərqli olaraq bədəndən ayrılmır. Gövdə və budaqların üzərində qəhvəyi, sarımtıl və ya qara rəngli, qabarıq oval dənəciklər şəklində görünürlər. Yalançı yastıcalar bitki şirəsini sorarkən ifrazat olaraq şirin, yapışqan maye (ballı şeh) ifraz edirlər. Bu maye yarpaqların səthini örtərək fotosintez prosesini zəiflədir, eyni zamanda ağacda təhlükəli qara his göbələyinin (saprofit göbələklərin) yaranması və sürətlə yayılması üçün əlverişli şərait yaradır.

Məhsul yığımı artıq tamamilə başa çatdığı üçün kimyəvi preparatların meyvələrdə qalması və ya insan sağlamlığına zərər vurması riski tamamilə aradan qalxır. Sentyabr ayı bu zərərvericiyə qarşı mübarizədə ən strateji və həlledici dövrlərdən biridir. Hava hələ isti olduğundan və ağaclar yarpaqlarını tökmədiyindən, bitkidə şirə dövranı aktiv şəkildə davam edir. Bu mərhələdə yalnız kontakt təsirli deyil, mütləq bitkinin daxilinə nüfuz edən sistem təsirli insektisidlərdən istifadə edilməlidir.

İmidakloprid, Tiametoksam və ya Acetamiprid tərkibli sistem təsirli preparatlar bitki tərəfindən sorulur və şirə vasitəsilə gövdədə gizlənən həşəratların orqanizminə daxil olaraq onları daxildən məhv edir. Dərmanlama zamanı məhlul ağacın gövdəsi, budaqları və yarpaqları tam islanacaq şəkildə, yüksək təzyiqli pülverizatorlarla çilənməlidir. Tam effekt əldə etmək və qoruyucu təbəqənin altında yerləşən fərdləri də məhv etmək üçün ilk dərmanlamadan 10–12 gün sonra proses mütləq eyni ardıcıllıqla təkrarlanmalıdır.

Payızın sonlarına doğru ağaclar yarpaqlarını tamamilə tökdükdən sonra bağda genişmiqyaslı sanitariya işlərinə başlanılmalıdır. Gövdədə toplanmış yaşlı zərərverici koloniyaları sərt, lakin ağacın canlı qabığına zərər verməyəcək metal olmayan fırça vasitəsilə qazınaraq mexaniki şəkildə təmizlənməlidir. Təmizləmə zamanı həşəratların və onların yumurtalarının torpağa yayılmasının qarşısını almaq üçün ağacın kök ətrafına mütləq sellofan və ya parça sərilməli, toplanan qalıqlar bağdan kənarlaşdırılaraq yandırılmalıdır.

Mexaniki təmizləmədən dərhal sonra ağaclara 3%-li Bordo qarışığı (göy daş və əhəng məhlulu) ilə güclü çiləmə aparılmalıdır. Bordo qarışığı həm yalançı yastıcaların qabıqaltı sığınacaqlarını zədələyərək onları qış soyuqlarına qarşı müdafiəsiz qoyur, həm də ağacda yuva salmış göbələk sporlarını və bakterial xəstəlik ocaqlarını məhv edir. Bu proses başa çatdıqdan sonra ağacın gövdəsi və ana budaqları göy daş əlavə edilmiş əhəng məhlulu ilə qalın qat şəklində ağardılmalıdır. Bu, qış aylarında həşəratların gövdədə yenidən gizlənməsinin qarşısını alır.

Payız və qış aylarında aparılan hərtərəfli təmizləməyə baxmayaraq, bəzi dözümlü fərdlər qabıq çatlarında qışdan sağ çıxa bilirlər. Bu səbəbdən növbəti ilin erkən yazında, yəni tumurcuqlar hələ oyanmazdan əvvəl (fevralın sonu – martın əvvəli) bağda mineral yağ emulsiyaları ilə "yuma" əməliyyatı həyata keçirilməlidir.

Mineral yağlar ağacın gövdə və budaq səthini nazik, hava keçirməyən təbəqə ilə örtür. Bu təbəqə qabıq altında qışlayan yalançı yastıcaların və onların sürfələrinin hava almasını mexaniki olaraq əngəlləyir, onları oksigensiz qoyaraq məhv edir. Yaz qorunması yay aylarında populyasiyanın kütləvi şəkildə artmasının qarşısını alan ən effektiv profilaktik tədbirlərdən biridir.

Uzunmüddətli aqrotexniki qulluq və profilaktika tövsiyələri

Zərərvericilərə qarşı ən güclü müdafiə vasitələrindən biri bitkinin sağlam və güclü inkişafıdır. Güclü və sağlam inkişaf edən badam ağacları yalançı yastıcaların hücumlarına qarşı daha dözümlü olur. Bağ təsərrüfatlarında balanslaşdırılmış gübrələmə proqramı tətbiq edilməli, xüsusilə azot gübrələrinin normadan artıq verilməsindən çəkinilməlidir. Çünki həddindən artıq azot ağaclarda zərərvericilərin üstünlük verdiyi sulu və zərif zoğların kütləvi şəkildə inkişafına səbəb olur.

Hər il mütəmadi olaraq budama işləri aparılmalı, zərərverici ilə həddindən artıq yoluxmuş və qurumuş budaqlar kəsilərək bağdan uzaqlaşdırılmalıdır. Payızda torpaq səthinə tökülən yarpaqlar mütləq toplanmalı və torpaq qatları şumlanmalıdır ki, burada gizlənən zərərvericilər qış şaxtaları zamanı məhv olsunlar.


Gülnarə Abbasova  - Aqronom konsultant