Dənli bitkilərdə keyfiyyət göstəriciləri və onların təsərrüfat əhəmiyyəti

Azərbaycanda buğda, arpa və digər dənli bitkilərin biçini başa çatdıqdan sonra fermerlərin ilk diqqət yetirdiyi göstərici, adətən, məhsuldarlıq olur. Şübhəsiz ki, yüksək məhsuldarlıq hər bir təsərrüfat üçün mühüm nailiyyətdir. Lakin müasir kənd təsərrüfatında məhsulun dəyəri yalnız hektardan əldə olunan məhsul miqdarı ilə qiymətləndirilmir. Eyni məhsuldarlığa malik iki buğda sahəsinin bazar qiyməti, saxlanma qabiliyyəti və emal keyfiyyəti əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Bu fərqin əsas səbəbi məhsulun keyfiyyət göstəriciləridir.

Məhz buna görə biçindən dərhal sonra aparılan laborator analizlər məhsulun real keyfiyyətinin və iqtisadi dəyərinin müəyyən edilməsində həlledici rol oynayır. Azərbaycanda hər il milyonlarla ton buğda və arpa istehsal olunduğunu nəzərə alsaq, keyfiyyət göstəricilərinin düzgün qiymətləndirilməsi həm ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, həm də fermerlərin iqtisadi gəlirlərinin artırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Məhsuldarlıq yüksək olsa belə, keyfiyyət həlledici amildir

Məhsuldarlıq istehsalın səmərəliliyini göstərən əsas göstəricilərdən biri olsa da, məhsulun iqtisadi dəyərini müəyyən edən yeganə meyar deyil. Məsələn, hər iki sahədən 60 sentner/ha buğda əldə edildiyini nəzərə alaq.

Birinci sahədən yığılan məhsulun zülal miqdarı yüksək, rütubəti normaya uyğun, dənləri dolğun və sağlamdır. İkinci sahənin məhsulunda isə rütubət normadan yüksək, zülal miqdarı aşağı, dənlərin bir hissəsi isə zədələnmişdir.

Belə halda məhsulun miqdarı eyni olsa da, birinci məhsul bazarda daha yüksək qiymətlə satılır, uzun müddət təhlükəsiz saxlanılır və un istehsalı üçün yüksək keyfiyyətli xammal hesab olunur. İkinci məhsul isə saxlanma zamanı daha yüksək risk daşıyır, emal keyfiyyəti aşağı olur və bazar dəyərini itirir.

Bu nümunə göstərir ki, məhsulun həqiqi dəyərini müəyyən edən əsas amil yalnız məhsuldarlıq deyil, həm də onun keyfiyyət göstəriciləridir.

Biçindən sonra hansı göstəricilər müəyyən edilməlidir?

Biçindən sonra laboratoriyada aparılan analizlər məhsulun keyfiyyətini aşağıdakı əsas göstəricilər üzrə qiymətləndirməyə imkan verir:

Keyfiyyət analizinin fermer üçün üstünlükləri

Biçindən sonra aparılan laborator analizlər fermerə aşağıdakı imkanları yaradır:

• Məhsulun bazar qiymətinin obyektiv müəyyənləşdirilməsi;
• Optimal saxlama şəraitinin seçilməsi;
• Saxlanma zamanı baş verə biləcək itkilərin minimuma endirilməsi;
• Məhsulun ərzaqlıq, yemlik və ya toxumluq təyinatının müəyyən edilməsi;
• Tətbiq olunan gübrələmə və becərmə texnologiyalarının effektivliyinin qiymətləndirilməsi;
• Növbəti mövsüm üçün gübrələmə, suvarma və digər aqrotexniki tədbirlərin daha düzgün planlaşdırılması.

Keyfiyyət göstəriciləri məhsul haqqında nəyi göstərir?

Laborator analizlərin nəticələri yalnız məhsulun mövcud keyfiyyətini deyil, həm də vegetasiya dövründə bitkinin inkişaf şəraitini qiymətləndirməyə imkan verir.

Məsələn, zülal miqdarının aşağı olması əksər hallarda bitkinin vegetasiya dövründə azotla kifayət qədər təmin olunmamasını göstərir. 1000 dənin kütləsinin aşağı olması dənin dolma mərhələsində su çatışmazlığı, yüksək temperatur stresi və ya digər əlverişsiz şəraitin nəticəsi ola bilər. Natura çəkisinin aşağı olması isə dənin tam formalaşmaması və dolğunluğunun zəif olması ilə əlaqədardır.

Eyni zamanda zədələnmiş, rəngi dəyişmiş və ya keyfiyyətini itirmiş dənlər xəstəliklərin, zərərvericilərin və ya biçin dövründə müşahidə olunan əlverişsiz hava şəraitinin təsirini əks etdirə bilər.

Beləliklə, laborator analizlər cari mövsümün nəticələrinin qiymətləndirilməsi ilə yanaşı, gələcək istehsal mövsümü üçün daha səmərəli aqrotexniki qərarların qəbul edilməsinə də elmi əsas yaradır.

Biçindən sonra analizin vaxtında aparılması niyə vacibdir?

Biçilmiş dən müəyyən müddət fizioloji aktivliyini qoruyub saxlayan canlı məhsuldur. Saxlanma dövründə onun tərkibində və keyfiyyət göstəricilərində müxtəlif dəyişikliklər baş verə bilər. Xüsusilə yüksək rütubətli məhsul düzgün qurudulmadan və uyğun olmayan şəraitdə saxlanıldıqda kif göbələklərinin inkişafı, zərərvericilərin çoxalması, qida dəyərinin azalması və ciddi iqtisadi itkilər meydana çıxa bilər.

Bu səbəbdən biçindən dərhal sonra aparılan laborator qiymətləndirmə məhsulun real keyfiyyət vəziyyətini müəyyən etməyə, optimal saxlama rejimini seçməyə və mümkün itkilərin qarşısını vaxtında almağa imkan verir.

Məhsul itkiləri yalnız kəmiyyət azalması ilə deyil, həm də keyfiyyət göstəricilərinin pisləşməsi ilə müşahidə olunur. Düzgün qurudulma, laborator keyfiyyət analizi və elmi əsaslandırılmış saxlama tədbirləri bu itkilərin minimuma endirilməsində əsas amillərdən hesab olunur.

Yüksək məhsuldarlıq uğurun yalnız bir hissəsidir. Məhsulun həqiqi iqtisadi dəyəri onun keyfiyyət göstəriciləri ilə müəyyən edilir. Biçindən sonra aparılan laborator analizlər məhsulun bazar dəyərinin düzgün qiymətləndirilməsinə, təhlükəsiz saxlanmasına, emal istiqamətinin müəyyən edilməsinə və gələcək becərmə texnologiyalarının təkmilləşdirilməsinə imkan yaradır.

Aqrolab olaraq fermerlərə və aqrar müəssisələrə dənli bitkilərin məhsul keyfiyyətinin müasir laborator metodlarla qiymətləndirilməsi, nəticələrin peşəkar şəkildə şərh edilməsi və növbəti istehsal mövsümü üçün elmi əsaslandırılmış tövsiyələrin hazırlanması xidmətini təqdim edirik.

Məhsulun miqdarı zəhmətinizi göstərirsə, onun keyfiyyəti əsl dəyərini müəyyən edir.

Gülnarə Abbasova  - Aqronom konsultant