Payızda kartof əkininin üstünlükləri və riskləri nələrdir?

Kartof Azərbaycanın ərzaq təhlükəsizliyində və kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatında strateji rol oynayan əsas məhsullardan biridir. Ölkəmizdə ənənəvi olaraq yaz aylarında əkin üstünlük təşkil etsə də, son illərdə payız kartof əkinçiliyi (ikinci dövriyyə və ya təkrar əkin) getdikcə daha geniş yayılır və fermerlərə əlavə gəlir qazandırır.

Azərbaycanın müxtəlif iqlim zonaları (xüsusən Aran rayonları, Gəncə-Qazax və Lənkəran bölgələri) payızda kartof əkini üçün əlverişli təbii-iqlim şəraiti yaradır. Payız əkinçiliyinin əsas üstünlükləri və məqsədləri aşağıdakılardır:

İkinci məhsul (təkrar əkin): Yay aylarında taxıl və ya digər erkən tərəvəzlər yığılan sahələrdə payızda kartof əkməklə eyni torpaq sahəsindən il ərzində ikinci dəfə yüksək keyfiyyətli məhsul almaq mümkündür.
Bazar tələbatının ödənilməsi: Payızda əkilən kartof adətən qış aylarında və ya erkən yazda bazara çıxarılır ki, bu da daxili bazarda mövsümi qiymət artımının qarşısını alır və stabilliyə kömək edir.
İqlim üstünlüyü: Payız mövsümünün mülayim keçməsi və torpaqda qalan nəm toxumluq yumruların kök atması və cücərməsi üçün əlverişli mühit yaradır.

Kartof əkən fermerlərin tez-tez üzləşdiyi problemlər

Payız əkinçiliyi yüksək gəlir potensialı vəd etsə də, fermerlər təsərrüfat prosesində bir sıra texniki, iqlim və logistik çətinliklərlə qarşılaşırlar:

1. Keyfiyyətli toxum qıtlığı və saxlanması
Payız əkinində istifadə olunan toxumluq kartofun əldə edilməsi ən böyük problemlərdən biridir. Yazda yığılan məhsuldan toxum saxlanıldıqda, isti yay aylarında müvafiq anbar şəraiti olmadıqda onların keyfiyyəti aşağı düşür, xəstəliklərə yoluxma riski artır və cücərmə enerjisi kəskin zəifləyir.

2. Suvarmanın tənzimlənməsi və su qıtlığı
Payız mövsümü bəzi illərdə quraq, bəzi illərdə isə normadan artıq yağıntılı keçir. İsti yay sonu və erkən payızda suvarma suyunun çatışmazlığı yumruların formalaşmasına mənfi təsir göstərir. Həddindən artıq yağan yağışlar zamanı isə torpaqda suyun gölməçə yaratması yumruların çürüməsinə səbəb olur.

3. Xəstəliklər və torpaq zərərvericiləri
Payız dövründə rütubətin artması və gecə-gündüz temperaturlarının kəskin dəyişməsi göbələk və bakterial xəstəliklərin (xüsusən fitoftoroz – yarpaq və gövdə çürüməsi) yayılması üçün şərait yaradır. Həmçinin torpaq zərərvericiləri məhsulun əmtəəlik görünüşünü zədələyir.

4. Qeyri-sabit hava şəraiti və erkən şaxtalar
Payız əkinində ən kritik risklərdən biri erkən düşən soyuqlar və şaxtalardır. Əgər bitki vegetasiya dövrünü tam başa vurmadan havalar kəskin soyuyarsa, şaxta kartofun yerüstü yaşıl kütləsini vurur və məhsuldarlıq kəskin azalır.

5. Logistika və müasir saxlama (Anbar) çatışmazlığı
Payızda yığılan məhsulun soyuq qış aylarında itkisiz saxlanılması üçün müasir soyuducu anbar komplekslərinin çatışmazlığı fermerləri məhsulu yığılan kimi ucuz qiymətə satmağa məcbur edir.

Azərbaycanda payız kartof əkinçiliyinin inkişafı ölkənin ərzaq təhlükəsizliyi və torpaqlardan səmərəli istifadə baxımından böyük potensiala malikdir. Mövcud riskləri azaltmaq üçün sertifikatlaşdırılmış və xəstəliklərə davamlı toxum sortlarından istifadə olunmalı, müasir damlama suvarma sistemləri tətbiq edilməli və növbəli əkin qaydalarına riayət olunmalıdır.

Aytəkin Mahmudova - Keyfiyyət üzrə menecer