Torpaq analizi nəticələri nə deyir?

Çox vaxt torpaq analizi aparılır, nəticələr əldə olunur, lakin bu göstəricilərin nəyi ifadə etdiyi tam şəkildə başa düşülmür. Nəticədə gübrələmə “təxmini” şəkildə həyata keçirilir və gözlənilən məhsuldarlıq əldə olunmur. Halbuki torpaq analizi düzgün başa düşüldükdə həm xərcləri azaltmaq, həm də məhsuldarlığı artırmaq mümkündür.

İlk növbədə torpaq analizində ən vacib göstəricilərdən biri pH-dır. pH torpağın turşuluq və ya qələvilik səviyyəsini göstərir. Əksər bitkilər üçün optimal pH aralığı 5.5–6.5 hesab olunur. Əgər pH 7-dən yuxarıdırsa, torpaq qələvi sayılır və bu halda fosfor və mikroelementlərin bitki tərəfindən mənimsənilməsi çətinləşir. Azərbaycanda bir çox sahələrdə pH yüksək olduğuna görə fermerlər gübrə tətbiq etsələr belə, bitki ondan effektiv istifadə edə bilmir. Bu səbəbdən ilk qiymətləndirilməli göstərici məhz pH olmalıdır.

İkinci mühüm göstərici torpağın duzluluq səviyyəsidir. Analiz nəticələrində bu göstərici adətən EC kimi qeyd olunur. EC göstəricisi 2-dən aşağı olduqda normal hesab edilir, 2–4 aralığı riskli sayılır, 4-dən yuxarı olduqda isə artıq problemli vəziyyət yaranır. Duzlu torpaqlarda bitki suyu mənimsəyə bilmir, yəni torpaqda kifayət qədər su və qida maddəsi olsa belə, bitki onları istifadə edə bilmir. Belə hallarda ilk növbədə meliorativ tədbirlər həyata keçirilməli, yalnız bundan sonra gübrələmə aparılmalıdır.

Azot torpaq analizində əksər hallarda aşağı səviyyədə olur və bu, normal hal hesab edilir. Bunun səbəbi azotun torpaqda sabit qalmaması, yuyulması və buxarlanmasıdır. Buna görə də azot gübrələri mərhələli şəkildə tətbiq olunmalıdır. Praktikada tez-tez rast gəlinən səhvlərdən biri azotun bir dəfəyə yüksək dozada verilməsidir. Bu isə bitkinin həddindən artıq vegetativ inkişafına səbəb olur və nəticədə məhsulun keyfiyyəti aşağı düşür.

Fosfor bitkinin kök sisteminin inkişafı üçün əsas elementlərdən biridir. Analiz nəticəsində fosforun normal səviyyədə olması onun bitki tərəfindən mənimsənildiyi anlamına gəlmir. Torpaq qələvi olduqda fosfor bitki üçün əlçatmaz formaya keçir. Buna görə də fosfor göstəricisi mütləq pH ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Kalium isə məhsulun keyfiyyətinə birbaşa təsir edən əsas elementlərdəndir. Kalium bitkinin su rejimini tənzimləyir, yarpaqların keyfiyyətini yaxşılaşdırır və məhsulun bazar dəyərini artırır. Kalium çatışmazlığı olduqda məhsuldarlıq müəyyən səviyyədə qorunsa belə, məhsulun keyfiyyəti aşağı olur.

Mikroelementlər – dəmir, sink və bor kimi elementlər az miqdarda tələb olunsa da, onların çatışmazlığı ciddi problemlərə səbəb olur. Dəmir çatışmazlığında yarpaqlarda saralma müşahidə olunur, sink çatışmazlığında bitkinin inkişafı zəifləyir, bor çatışmazlığında isə çiçəkləmə və məhsul əmələ gəlməsi pozulur. Qələvi torpaqlarda bu elementlər daha çox əlçatmaz formaya keçir.

Ən vacib məqamlardan biri torpaq analizinə ayrı-ayrı göstəricilər üzrə deyil, sistemli şəkildə yanaşmaqdır. İlk olaraq pH və duzluluq səviyyəsi qiymətləndirilməli, daha sonra makroelementlər (azot, fosfor, kalium), sonda isə mikroelementlər nəzərə alınmalıdır. Bu ardıcıllıq qorunmadıqda düzgün qərar vermək çətinləşir.

Praktiki yanaşma baxımından qeyd etmək olar ki, torpaq analizi sadəcə rəqəmlər toplusu deyil, düzgün qərar qəbul etmək üçün mühüm bir alətdir. Əsas məqsəd yalnız gübrə tətbiq etmək deyil, eyni zamanda bitkinin həmin qida maddələrini mənimsəyə bilməsini təmin etməkdir. Yəni torpaqda qida elementləri mövcud olsa belə, şərait uyğun deyilsə, bitki onlardan effektiv istifadə edə bilməyəcək.